Zemsta – streszczenie i opracowanie

Akcja komedii rozgrywa się w zamku podzielonym na dwie części. Jedna z nich należy do Cześnika Raptusiewicza, druga do Rejenta Milczka. Sąsiedzi żyją w nieustannym konflikcie, a kolejną iskrą zapalną staje się naprawa muru granicznego – Rejent chce go odbudować, czemu Cześnik stanowczo się sprzeciwia.

Cześnik planuje ożenić się z Podstoliną, zamożną wdową, i wysyła Papkina, aby doprowadził do zaręczyn. Podstolina zgadza się na małżeństwo.

Tymczasem w tajemnicy spotykają się Wacław, syn Rejenta, i Klara, bratanica Cześnika. Młodzi darzą się szczerym uczuciem, lecz zdają sobie sprawę, że ich opiekunowie nigdy nie zgodzą się na ich związek. Wacław, chcąc być blisko ukochanej, podstępnie trafia do domu Cześnika jako jeniec Papkina, podając się za komisarza Rejenta. Cześnik początkowo nie chce go widzieć, lecz przekupiony Papkin pomaga Wacławowi pozostać w zamku.

Papkin, zakochany w Klarze, wyznaje jej miłość. Sprytna dziewczyna, chcąc się go pozbyć, składa mu warunek – zgodzi się na ślub, jeśli przez pół roku nie wypowie ani słowa, przez rok i sześć dni będzie żył o chlebie i wodzie oraz przyniesie jej żywego krokodyla.

Sytuacja komplikuje się, gdy okazuje się, że Wacław i Podstolina znali się wcześniej i łączyło ich uczucie. Teraz jednak młodzieniec kocha Klarę i nie wie, jak uwolnić się od Podstoliny, nie zdradzając swojego obecnego uczucia.

Cześnik, pragnąc zemścić się za próbę naprawy muru, wyzywa Rejenta na pojedynek. Wysyła Papkina z wyzwaniem, a ten u Rejenta staje się świadkiem, jak Podstolina przynosi podpisaną umowę – porzuca Cześnika i zgadza się poślubić Wacława. Papkin obawia się powiedzieć o tym Cześnikowi, gdyż wie, że wywołałoby to jego gniew. Na wyzwanie Rejent odpowiada listem, z którego Cześnik dowiaduje się o planowanym ślubie Wacława i Podstoliny.

Rozwścieczony Cześnik postanawia działać. Chcąc zrobić na złość Rejentowi, zmusza Wacława do poślubienia Klary, co ku jego zaskoczeniu okazuje się zgodne z wolą młodych. Ślub zostaje natychmiast zawarty.

Rejent początkowo nie chce pobłogosławić małżeństwa, lecz sytuacja zmienia się, gdy Podstolina wyjawia, że cały jej majątek przechodzi na Klarę. Dodatkowo Rejent, za zerwanie umowy przedślubnej, jest winien Podstolinie sto tysięcy. Klara deklaruje, że sama spłaci dług, ale prosi o błogosławieństwo, które ostatecznie otrzymują. W obliczu nowej sytuacji Cześnik i Rejent godzą się, podając sobie ręce.