Dziady cz. III – streszczenie i opracowanie

Prolog

Akcja rozgrywa się w więzieniu, które znajduje się w klasztorze bazylianów. Więzień zapisuje na ścianie datę, stanowiącą symbol jego śmierci i ponownego narodzenia. W tej chwili z Gustawa rodzi się Konrad, oznaczający jego duchową przemianę.

Scena więzienna

Więźniowie spotykają się w celi Konrada w Wigilię. Żegota trafił do więzienia bez wyraźnego powodu. Tomasz natomiast wyrażał pogląd, że ci, którzy nie mają rodziny, powinni poświęcać się dla dobra młodszych pokoleń, oddając się do więzienia.

Więźniowie rozmawiają o kibitkach – wozach, które transportowały dzieci i innych ludzi na Syberię. Żegota opowiada historię, w której Bóg chciał dać ludziom ziarno, ale diabeł je zabrał i ukrył głęboko w ziemi. Ziarno wykiełkowało i wydało plon.

W tym czasie Konrad, pod wpływem natchnienia, zaczyna wygłaszać małą improwizację. Chciał zobaczyć przyszłość Polski, jej losy, ale w tej chwili wszystko zasłania mu kruk.

Wielka Improwizacja

Konrad czuje, że posiada moc, by wyzwolić swój kraj. Jego serce przepełnia bunt wobec Boga, któremu zarzuca, że nie potrafi dać ludziom prawdziwego szczęścia, że brak mu miłości. W jego słowach narasta frustracja – zaczyna obwiniać Stwórcę za cierpienie, które dotyka jego i jego naród. Konrad pragnie wykrzyczeć światu swoją prawdę, stawia się na równi z Bogiem. Mówi, że nazywa się Milijonem, ponieważ kocha i cierpi za miliony ludzi. Chce nazwać Boga carem.

Konrad traci siły – mdleje, przerywa swoją wypowiedź. W tym momencie, jego słowa dokończył Szatan, który opanowuje jego ciało i umysł. Duchy zaczynają walczyć o jego duszę.

Scena III

Opętany Konrad widzi w wizji torturowanego w więzieniu Rollisona i namawia go, by wyskoczył przez okno. Ksiądz Piotr odprawia nad nim egzorcyzmy. Duch opuszcza ciało Konrada, a ksiądz chce przyjąć na siebie jego grzechy.

Scena IV

Dziewczynka Ewa, mieszkająca pod Lwowem, modliła się do Maryi w intencji więźniów. We śnie widzi Matkę Boską, która bierze wianek, którym Ewa ozdobiła jej obraz, i podaje go Dzieciątku Jezus. Jezus z uśmiechem rzuca na Ewę kwiaty, które same splatają się w wianki.

Widzenie księdza Piotra

Księdzu ukazały się kibitki jadące na Syberię. Pojawił się tam również chłopiec o imieniu Czterdzieści i Cztery, który miał zbawić kraj. Ksiądz widział losy Polski oraz to, jak zmartwychwstały naród unosił się do nieba w białych szatach.

Widzenie Senatora

W koszmarze Nowosilcowa wszyscy zaczęli się z niego śmiać, stracił ich szacunek. Okazało się, że był to podstęp diabłów, mający na celu przejęcie jego duszy.

Salon warszawski

Przy stoliku siedziało towarzystwo: damy, oficerowie, literaci, a przy drzwiach młodzi patrioci. Dama w towarzystwie chciała wysłuchać opowieści o Cichowskim. Adolf opowiadał, że uznano go za zmarłego, ale w rzeczywistości został uwięziony i torturowany. Po latach odesłano go do domu, gdzie był śledzony. Miał zaniki pamięci i zapomniał o swoich przyjaciołach. Dama zapytała, dlaczego literaci nie piszą o takich rzeczach, na co inny odpowiedział, że ludzie tego nie czytają. Twierdził, że polska literatura jest nudna. Patrioci nie zgodzili się z tym i stwierdzili, że jeśli tacy ludzie będą rządzić krajem, to nic się nie zmieni. Piotr Wysocki powiedział, że naród jest jak lawa – z wierzchu zimny i twardy, a w środku pełen ognia, którego przez sto lat nic nie ugasi.

Bal u Senatora

W domu Senatora Nowosilcowa w Wilnie trwa bal. W rozmowie z Pelikanem, Doktorem i Bajkowem Senator wyraża zdziwienie, że Rollison wciąż żyje, mimo choroby i cierpień. Wkrótce przychodzi matka Rollisona, błagając o możliwość zobaczenia syna. Senator obiecuje pomóc, lecz gdy kobieta wychodzi, wydaje rozkaz jej aresztowania.

Doktor sugeruje, by w celi Rollisona otworzyć okno – w ten sposób skazaniec sam z niego wyskoczy. Tymczasem ksiądz Piotr przepowiada Doktorowi rychłą śmierć. Wkrótce pani Rollison dowiaduje się, że jej syn został wypchnięty z okna. Rozwścieczona, przychodzi do Senatora i obrzuca go wyzwiskami. W tym momencie rozlega się potężny huk – piorun uderza w Doktora.

Mimo wszystko Rollison nie ginie. Ksiądz Piotr spotyka Konrada, który jest prowadzony na przesłuchanie. Konrad podarowuje mu pierścień, prosząc, by połowę uzyskanych pieniędzy przekazał ubogim, a drugą część ofiarował na msze za dusze w czyśćcu. Ksiądz mówi Konradowi, że w podróży spotka mężczyznę, który powita go w imię Boga.

Scena IX

Na cmentarzu Guślarz i Kobieta próbują przywołać ducha mężczyzny, który był obecny na jej weselu i w milczeniu się w nią wpatrywał. Ich wezwania pozostają jednak bez odpowiedzi. Wtedy Kobieta dostrzega go na wozie jadącym na Syberię – ma ranę na piersi.

Ustęp

Opisana zostaje podróż do Rosji, a w szczególności Petersburg. Pielgrzym wraz z rosyjskim poetą ogląda pomnik Piotra Wielkiego – rosyjski poeta porównuje go do rzymskiego posągu Marka Aureliusza. W trakcie wędrówki spotyka malarza Oleszkiewicza, który opowiada mu o Bożym posłańcu – Aniele zesłanym, by przekazać carowi, że musi się zmienić. Ostateczna refleksja ukazuje, że Rosjanie pozostają zniewoleni, żyjąc pod uciskiem cara.