Dziady cz. II – streszczenie i opracowanie

Nocą mieszkańcy wsi zbierają się w kaplicy na cmentarzu, aby wziąć udział w tajemniczym obrzędzie Dziadów. Prowadzi go Guślarz – mądry człowiek, który potrafi rozmawiać z duchami. Przed rozpoczęciem ceremonii każe zasłonić okna i zgasić świece. Następnie zapala garść kądzieli i wzywa pierwsze duchy – lekkie.

Pierwsze pojawiają się Józio i Rózia – dzieci, które zmarły, zanim zdążyły doświadczyć cierpienia. Przez to nie mogą dostać się do nieba. Proszą Guślarza o dwa ziarnka gorczycy, które mają im pomóc. Po ich otrzymaniu odchodzą.

Gdy zbliża się północ, Guślarz wzywa duchy ciężkie, zapalając wódkę w kotle. Pojawia się Widmo złego pana, któremu towarzyszy stado ptaków. Nie pozwalają mu wejść do kaplicy i szarpią jego ciało. Widmo jest skazane na wieczną tułaczkę, cierpi z głodu i pragnienia. Błaga o wodę i dwa ziarnka pszenicy, by jego dusza mogła opuścić ciało i trafić do piekła. Mieszkańcy spełniają jego prośbę, ale ptaki natychmiast wyrywają mu jedzenie.

Kruk i Sowa – dusze biednych ludzi – opowiadają, jak kiedyś pan wyrządził im krzywdę. Kruk to dawny poddany, który z głodu otrząsnął kilka jabłek w pańskim ogrodzie i został za to zachłostany na śmierć. Sowa to kobieta, która przyszła do jego domu w Wigilię prosić o jałmużnę, ale została wypędzona i zamarzła wraz z dzieckiem. Widmo pana przyznaje, że popełniło błędy, po czym znika.

Następnie Guślarz wzywa duchy średnie. Pojawia się piękna pasterka Zosia. Za życia odrzucała swoich adoratorów i nie wyszła za mąż, przez co po śmierci nie może trafić ani do nieba, ani na ziemię. Lewituje w powietrzu i prosi o pomoc, ale nikt nie może jej przyciągnąć do podłogi. Guślarz mówi, że za dwa lata trafi do nieba, i nakazuje jej odejść.

Obrzęd dobiega końca. Nagle w kaplicy pojawia się tajemnicze Widmo z zakrwawioną piersią. Nikt go nie wzywał. Milczy i wpatruje się w jedną z kobiet. Guślarz próbuje je odesłać, ale mu się nie udaje. Gdy kobieta wychodzi, Widmo podąża za nią.