Pan Tadeusz – streszczenie i opracowanie

Księga I: Gospodarstwo

Tadeusz Soplica wraca do rodzinnego domu po latach nauki w Wilnie. Nikt nie spodziewa się jego powrotu. Wchodząc do dawnego pokoju, zauważa dziewczynę, która natychmiast przed nim ucieka.

We dworze od kilku dni zbierają się goście, bo mają się odbyć sądy graniczne w sporze Sędziego z Hrabią. Konflikt dotyczy zamku – dawnej siedziby rodu Horeszków.

Wieczorem w zamku odbywa się uroczysta kolacja. Podczas niej Sędzia i Podkomorzy wygłaszają przemowy na temat współczesnej mody, tradycji oraz moralności. W tym czasie Tadeusz siedzi obok Telimeny i bierze ją za dziewczynę, którą wcześniej zobaczył w swoim pokoju. Zaczyna z nią flirtować.

Podczas kolacji dochodzi również do sporu między Asesorem a Rejentem. Kłócą się o to, który z ich psów upolował zająca. Rozstrzygnięcie tej kwestii ma nastąpić następnego dnia na nowym polowaniu.

Po zakończeniu uczty do Sędziego przychodzi ksiądz Robak, przynosząc wieści o wojnach napoleońskich w Europie.

Księga II: Zamek

Rozpoczyna się zaplanowane polowanie. Spóźniony Hrabia, zamiast dołączyć do myśliwych, udaje się do zamku, gdzie spotyka Gerwazego. Sługa Horeszków postanawia opowiedzieć mu historię rodu, a zwłaszcza losy Stolnika Horeszki.

Z opowieści Gerwazego Hrabia dowiaduje się, że Stolnik został zamordowany przez Jacka Soplicę – brata Sędziego. Jacek zabiegał o rękę córki Stolnika, Ewy, lecz ten odmówił. Poruszony historią Hrabia obiecuje Gerwazemu, że nie pozwoli, by zamek dostał się w ręce Sopliców.

Tymczasem na porannym polowaniu nie udaje się rozstrzygnąć sporu o charty. Po powrocie wszyscy zbierają się na posiłek. Znudzona kłótnią Telimena wybiera się na grzyby, a Sędzia wykorzystuje okazję, by przerwać spór, i zaprasza wszystkich na grzybobranie.

Księga III: Umizgi

Hrabia zakrada się do sadu i spotyka tajemniczą dziewczynę, która pilnuje dzieci i drobiu. Romantyczny czar pryska, gdy widzi, że karmi ona dzieci zwykłą marchewką. Wracając do dworu, Hrabia trafia na towarzystwo, które wyszło na grzybobranie.

Tymczasem Telimena stanowczo odrzuca sugestię Sędziego dotyczącą małżeństwa Zosi i Tadeusza, ponieważ sama jest zainteresowana młodym Soplicą. Hrabia dołącza do Telimeny i opowiada jej o pięknie Włoch, twierdząc, że są one znacznie bardziej urokliwe niż Polska. Podsłuchujący rozmowę Tadeusz nie zgadza się z tym i podkreśla niezwykłe piękno Litwy.

Telimena wręcza Tadeuszowi tajemniczą kartkę z kluczem, a w tym czasie gajowy przynosi wieść, że w lesie pojawił się niedźwiedź.

Księga IV: Dyplomatyka i łowy

Tadeusz zasypia i spóźnia się na zaplanowane polowanie na niedźwiedzia. Budzi go tajemnicza kobieta, która jednak natychmiast ucieka. Chłopak szybko orientuje się, że to ta sama postać, którą spotkał już wcześniej.

Tymczasem szlachta czeka na rozpoczęcie polowania w karczmie. Tam ksiądz Robak namawia zgromadzonych do przyłączenia się do wojsk napoleońskich, przekonując, że Litwa potrzebuje powstania. Jego wywód zostaje przerwany, gdy zauważa Tadeusza zmierzającego na polowanie.

Walka z wytropionym niedźwiedziem okazuje się trudniejsza, niż zakładano. Zwierzę atakuje Tadeusza i Hrabiego, stawiając ich w niebezpiecznej sytuacji. Ostatecznie ratuje ich ksiądz Robak, oddając celny strzał i zabijając bestię. Polowanie kończy się uroczystą grą Wojskiego na rogu.

Księga V: Kłótnia

Telimena planuje zeswatać Zosię z Hrabią, aby sama mogła bez przeszkód poślubić Tadeusza. W związku z tym przedstawia Zosię powracającym z polowania myśliwym. Tadeusz natychmiast rozpoznaje w niej tajemniczą kobietę, którą wcześniej kilkakrotnie widział.

W zamku zostaje zorganizowany uroczysty posiłek. Tadeusz, widząc Hrabiego zagadującego do Zosi, wpada w złość. Sytuacja staje się jeszcze bardziej napięta, gdy pojawia się Gerwazy. Jego obecność prowadzi do otwartego konfliktu między Hrabią a Soplicami. W efekcie Hrabia podejmuje decyzję o zorganizowaniu zajazdu na Sopliców.

Księga VI: Zaścianek

Sędzia wysyła Protazego z pozwem przeciwko Hrabiemu i Gerwazemu. Ksiądz Robak próbuje przekonać go do zmiany decyzji, lecz bezskutecznie.

Tymczasem Protazy nie zastaje nikogo, komu mógłby odczytać pozew – Hrabia przebywa na naradzie u Dobrzyńskich.

Księga VII: Rada

Podczas narady u Dobrzyńskich pojawia się Gerwazy, który celowo przekręca słowa księdza Robaka o „wymiataniu śmieci”, podsycając niechęć do Sopliców.

Gdy tylko zjawia się Hrabia, szlachta, wzburzona jego przemową, rusza wraz z nim na dwór Sopliców.

Księga VIII: Zajazd

Ksiądz Robak wyznaje Sędziemu, że są braćmi. Tymczasem Tadeusz, chcąc uciec przed miłosnymi dylematami, rozważa wstąpienie do wojska i informuje o tym Sędziego. Jest przekonany, że związek Zosi i Hrabiego jest nieunikniony.

Zrozpaczony Tadeusz chce utopić się w stawie, lecz ostatecznie rezygnuje. W tym samym czasie Hrabia wraz ze szlachtą atakuje i przejmuje dwór Sopliców.

Księga IX: Bitwa

Nad ranem Moskale pojmują śpiącą po uczcie szlachtę. Ksiądz Robak, udając wesołość, namawia majora Płuta i kapitana Rykowa na śniadanie u Sędziego, a potem każe upić rosyjskich żołnierzy. Gdy Płut napastuje Telimenę, Tadeusz uderza go w twarz.

Rozpoczyna się bitwa między Polakami a Moskalami. W trakcie walki ksiądz Robak, ratując życie Hrabiemu, zostaje ranny. Ostatecznie Rosjanie ponoszą klęskę.

Księga X: Emigracja. Jacek

Podczas narady u Sędziego, z kapitanem Rykowem udaje się osiągnąć porozumienie. Walczący muszą przenieść się do Księstwa Warszawskiego, wśród nich znajdują się Tadeusz oraz Hrabia. Tadeusz zapewnia, że po powrocie poślubi Zosię.

Poważnie ranny ksiądz Robak przystępuje do spowiedzi, opowiadając swoją historię i wyjawiając Gerwazemu, że w rzeczywistości jest Jackiem Soplicą. Gerwazy mu przebacza.

Nadchodzi list z wiadomością, że Napoleon ogłasza wojnę z Rosją. Jacek umiera z nadzieją na wolność ojczyzny.

Księga XI: Rok 1812

Na Litwę wkraczają wojska Napoleona, a wraz z nimi polskie legiony. W Soplicowie goszczą najważniejsi polscy generałowie. Jacek Soplica zostaje oficjalnie rehabilitowany.

Tadeusz zaręcza się z Zosią, Asesor z Hreczeszanką, a Rejent z Telimeną.

Księga XII: Kochajmy się

Zorganizowana zostaje uroczysta uczta. Gdy pojawiają się na niej Telimena z Rejentem, Hrabia oskarża ją o niewierność.

Tadeusz i Zosia pomagają chłopom uwolnić się od obowiązkowej pracy na rzecz szlachty. W międzyczasie Jankiel wykonuje koncert, a wszyscy obecni zaczynają tańczyć poloneza.