Zbrodnia i kara – streszczenie i opracowanie

Rodion udaje się do lichwiarki Alony, u której chce zastawić kolejne przedmioty. Raskolnikow, ubogi były student, korzysta z jej usług, aby przeżyć. Czuje złość do lichwiarki, która żeruje na ludzkiej krzywdzie i biedzie. Zmuszony jest oddać jej zegarek po ojcu oraz pierścionek od siostry. Stopniowo dochodzi do wniosku, że kobieta powinna zginąć. Podczas wizyty uważnie przygląda się jej mieszkaniu, lecz dręczą go wyrzuty sumienia na myśl o tak strasznym czynie.

W szynku rozmawia z Marmieładowem, który opowiada mu o swojej rodzinie – chorej na gruźlicę żonie oraz córce zmuszonej do prostytucji, by utrzymać dom. Sam Marmieładow nie radzi sobie z nałogiem, przepija wszystkie pieniądze. Wkrótce Raskolnikow otrzymuje list od matki, z którego dowiaduje się, że jego siostra chce poślubić Piotra Łużyna. Uważa, że nie jest to odpowiedni kandydat i że Dunia robi to jedynie po to, by pomóc mu finansowo.

Rodion miewa koszmar – śni mu się scena z dzieciństwa, w której jest świadkiem brutalnego zabicia starego konia. Sześć tygodni wcześniej, zaraz po pierwszej wizycie u lichwiarki, podsłuchał w szynku rozmowę oficera i studenta na jej temat – student twierdził, że powinna umrzeć za wykorzystywanie biednych, a oficer przytakiwał.

Raskolnikow dowiaduje się, że nazajutrz Alona będzie sama w domu, ponieważ jej siostra, Lizawieta, będzie wieczorem poza domem. Postanawia dokonać zbrodni. Kradnie siekierę z izdebki stróża i przygotowuje przedmioty, które zamierza zastawić u lichwiarki. Gdy Alona otwiera drzwi, przez chwilę się waha, ale ostatecznie wyciąga siekierę i zabija kobietę. Wkrótce wraca siostra lichwiarki, która jest przerażona – Rodion, nie chcąc zostawić świadka, zabija również ją.

Chce zmyć krew z rąk i siekiery, gdy nagle słyszy zbliżające się kroki mężczyzn. Domyślają się, że coś jest nie w porządku, i idą po stróża. W tym momencie Raskolnikow ucieka niezauważony, odkłada siekierę i wraca do swojego mieszkania.

Raskolnikow jest w złym stanie – dostaje gorączki i zostaje wezwany na komisariat. Stresuje się, obawiając się, że zostanie złapany. Okazuje się jednak, że wezwanie dotyczy jedynie zaległego czynszu. Podczas rozmowy policjanci wspominają o zabójstwie lichwiarki, na co Raskolnikow mdleje.

Po odzyskaniu przytomności postanawia ukryć zrabowane przedmioty pod kamieniem na mieście. Jego stan zdrowia pogarsza się, zaczyna chorować. Odwiedza go lekarz Zosimow oraz jego przyjaciel Razumichin. Kiedy w ich rozmowie pojawia się temat zabójstwa lichwiarki, Raskolnikow czuje się jeszcze gorzej.

Odwiedza go również Piotr Łużyn, narzeczony jego siostry. Przy nim Zosimow i Razumichin rozmawiają o śledztwie w sprawie morderstwa. Raskolnikow, przytłoczony myślami, zaczyna rozważać samobójstwo. Wychodzi z domu i spotyka sekretarza z komisariatu. W rozmowie pyta go wprost, co by zrobił, gdyby to on zamordował lichwiarkę. Sekretarz uznaje, że Raskolnikow oszalał.

Dalej włóczy się po mieście. Przechodząc obok domu lichwiarki, postanawia wejść do środka, udając, że chce wynająć mieszkanie. Następnie staje się świadkiem tragicznego wypadku – Marmieładow wpada pod koła powozu. Raskolnikow pomaga jego rodzinie, oddając wdowie wszystkie pieniądze od matki, i poznaje jego córkę, Sonię. Gdy mała Polenka obiecuje modlić się za niego, czuje, że na nowo zaczyna żyć.

Wraca do domu, gdzie czekają na niego matka i siostra. Na ich widok traci przytomność.

Wezwany zostaje lekarz Zosimow, który wcześniej odwiedzał Raskolnikowa. Matka i siostra są zmartwione jego stanem, jednak on sam nie cieszy się z ich wizyty. Jego oschłe zachowanie sprawia, że opuszczają mieszkanie.

Wkrótce Raskolnikow udaje się z Razumichinem na spotkanie z sędzią śledczym Porfirym, chcąc odzyskać zegarek oraz pierścionek, które zastawił u lichwiarki. W trakcie rozmowy czuje się nieswojo, ma wrażenie, że sędzia śledczy coś podejrzewa.

Po spotkaniu błąka się po mieście, ogarnięty paranoją. Wydaje mu się, że wszyscy postrzegają go jako mordercę. Ulice i twarze mijanych ludzi zaczynają go przytłaczać. W końcu wraca do domu i wyczerpany zasypia.

Do Raskolnikowa przychodzi Swidrygajłow i składa mu propozycję – chce ofiarować jego siostrze Duni 10 tysięcy rubli, by ułatwić jej zerwanie zaręczyn z Łużynem. Raskolnikow odrzuca ofertę, nie ufając Swidrygajłowowi.

Tymczasem Łużyn nie chce, aby Raskolnikow pojawił się na kolacji, jednak jego matka i siostra nalegają na jego obecność. Podczas spotkania Łużyn wpada w złość i zaczyna wyzywać Raskolnikowa, a także jego matkę i siostrę. Jego agresywne zachowanie prowadzi do zerwania zaręczyn.

Po kolacji Raskolnikow odwiedza Sonię i prosi ją, aby przeczytała mu fragment Biblii. W jej obecności czuje pewien spokój, jednak jego myśli wciąż krążą wokół popełnionej zbrodni.

Następnie udaje się na komisariat, aby złożyć zeznania. Porfiry jest niemal pewien, że to właśnie Raskolnikow zabił lichwiarkę, ale nie ma żadnych dowodów. Jest przekonany, że Rodion sam się wyda.

Niespodziewanie na komisariat przychodzi malarz Mikołaj, który twierdzi, że to on jest zabójcą lichwiarki.

Łużyn nie może pogodzić się z zerwaniem zaręczyn i postanawia odzyskać Dunię podstępem. Wpada na plan skompromitowania Soni. Zaprasza ją do siebie, daje jej 10 rubli, ale jednocześnie podrzuca do jej kieszeni dodatkowe 100 rubli, o których dziewczyna nie ma pojęcia. Wszystko obserwuje jego współlokator, Lebieziatnikow.

Podczas stypy po Marmieładowie Łużyn pojawia się i publicznie oskarża Sonię o kradzież. Dowodem ma być banknot znaleziony w jej kieszeni. Oburzona macocha dziewczyny staje w jej obronie, a sytuacja staje się coraz bardziej napięta. Niespodziewanie Lebieziatnikow ujawnia podstęp Łużyna, demaskując go przed wszystkimi. W obronie Soni staje również Raskolnikow. Upokorzony Łużyn zostaje skompromitowany i odchodzi.

Później, w samotnej rozmowie, Raskolnikow przyznaje się Soni, że to on zamordował lichwiarkę oraz jej siostrę. Dziewczyna, zamiast potępić go, okazuje mu współczucie i próbuje pomóc. Namawia go, by przyznał się do winy i odpokutował swoje czyny.

Tymczasem macocha Soni, Katarzyna Iwanowna, w desperacji zmusza dzieci do publicznych występów, żebrząc o pieniądze. Jej zdrowie gwałtownie się pogarsza, aż w końcu trafia do domu Soni, gdzie umiera.

Okazuje się, że całą rozmowę, w której Raskolnikow wyznaje swoje morderstwo, podsłuchał Swidrygajłow – sąsiad Soni.

Raskolnikow jest zrozpaczony i zaniepokojony, ponieważ Swidrygajłow zna jego tajemnicę i może szantażować jego siostrę, Dunię. Męczy go myśl, że jego przeszłość i morderstwo mogą zniszczyć życie jego rodziny. Postanawia uciec od ludzi, szukając samotności, jednak nie potrafi uwolnić się od myśli o matce i siostrze. Jego stan psychiczny pogarsza się – pogrzeb macochy Soni przesypia w gorączce i cieszy się, że go na nim nie było.

Razumichin, zauważając, że coś jest nie tak, stara się dowiedzieć, co dzieje się z jego przyjacielem. Raskolnikow nie chce jednak nic wyjawić. Dowiaduje się, że jego siostra otrzymała jakiś list. Zaniepokojony, postanawia udać się do Swidrygajłowa, ale w drzwiach natyka się na Porfirego, który stara się go przekonać do przyznania się do winy. Raskolnikow odrzuca tę propozycję.

Kiedy w końcu znajduje Swidrygajłowa, ten cynicznie opowiada o swoim rozpustnym życiu, ale nie chce rozmawiać o krążących o nim plotkach (Łużyn twierdził, że doprowadził do śmierci nieletniej dziewczynki) i nagle przerywa rozmowę. Swidrygajłow zaprasza Dunię do swojego mieszkania, zamyka drzwi i zaczyna rozmawiać z nią, ale dziewczyna w obronie rani go rewolwerem, mówiąc, że nigdy go nie pokocha, a on oddaje jej klucz i pozwala odejść.

Swidrygajłow, po tym wydarzeniu, udaje się do Soni i daje jej 3000 rubli z własnych pieniędzy – przydadzą się, gdy pojedzie za Raskolnikowem na Syberię. Potem wręcza 15 tysięcy rubli swojej niespełna szesnastoletniej narzeczonej. Po spędzeniu nocy w hotelu, decyduje się na samobójstwo.

Raskolnikow, przepełniony poczuciem winy, żegna się ze swoją matką i mówi jej, że wyjeżdża. Następnie spotyka Dunię, którą pyta, czy to, co zrobił, było złe. Ona odpowiada mu, że zabił człowieka, i nieważne, kim była ta osoba – to zawsze jest złe. Sonia daje mu cyprysowy krzyżyk, a Raskolnikow, wzburzony, udaje się na komisariat, gdzie przyznaje się do morderstwa.

Raskolnikow zostaje oskarżony o morderstwo lichwiarki i jej siostry, a sąd skazuje go na 8 lat ciężkich robót na Syberii. Zeznania świadków, takich jak Zosimow, służąca, była gospodyni, a także Razumichin, które przedstawiają go jako człowieka o dobrym sercu, pomagają mu otrzymać łagodniejszy wyrok. Świadkowie pokazali Raskolnikowa jako osobę, która z powodu swojej finansowej bezradności popełniła zbrodnię.

Raskolnikow przyznaje się do wyrzutów sumienia i tłumaczy, że zabił z potrzeby przetrwania, nie radząc sobie z życiem. Matka Rodiona, nie znając prawdy o morderstwie, choruje. Sonia decyduje się wyruszyć z nim na Syberię, by mu towarzyszyć i wspierać go w trudnym czasie. Dunia i Razumichin pobierają się, a po jakimś czasie matka Raskolnikowa i Duni umiera.

Podczas pobytu w więzieniu Raskolnikow staje się coraz bardziej zamknięty i obojętny na wszystko. Nie docenia tego, co dla niego zrobiła Sonia, i nie okazuje jej wdzięczności. Jego stan zdrowia pogarsza się, trafia do szpitala i zdaje sobie sprawę, jak bardzo tęskni za Sonią, ponieważ nie może jej odwiedzać. Sonia również choruje i nie może przychodzić pod jego szpitalne okna.

W końcu spotykają się podczas robót Raskolnikowa. Para nie mówi do siebie, ale ich oczy pełne łez wyrażają wszystko, co nie zostało powiedziane. W tej chwili Rodion czuje się odrodzony dzięki Soni, która wciąż go kocha i wierzy w niego.