Lalka – streszczenie i opracowanie

Akcja rozgrywa się w Warszawie w latach 1878–1879. Stanisław Wokulski, właściciel sklepu galanteryjnego na Krakowskim Przedmieściu, wraca z Bułgarii jako bogacz – w czasie wojny rosyjsko-tureckiej zarobił fortunę na dostawach dla wojska. Ludzie plotkują o nim, bo przeszłość ma niezwykłą: był subiektem w restauracji Hopfera, uczył się po nocach, za udział w powstaniu styczniowym trafił na Syberię, a po powrocie ożenił się ze starszą od siebie wdową Minclową i przejął jej sklep.

Wokulski zarabia pieniądze z jednego powodu: od czasu, gdy zobaczył w teatrze Izabelę Łęcką, jest w niej bez pamięci zakochany. Izabela to piękna arystokratka, córka zrujnowanego Tomasza Łęckiego. Żyje w świecie salonów, a kupca uważa za kogoś gorszego. Wokulski po cichu pomaga jej rodzinie: skupuje długi Łęckiego, kupuje rodzinny serwis Izabeli i na licytacji przepłaca za kamienicę Łęckich, by dostali więcej pieniędzy.

Równolegle poznajemy „Pamiętnik starego subiekta” – wspomnienia Ignacego Rzeckiego, wiernego przyjaciela Wokulskiego, który prowadzi jego sklep. Rzecki jest staroświeckim idealistą: wspomina młodość, walkę na Węgrzech w czasie Wiosny Ludów i wciąż wierzy, że ród Napoleona zmieni świat na lepsze.

Wokulski zdobywa uznanie arystokracji, zakłada spółkę do handlu ze Wschodem i jedzie do Paryża. Tam poznaje wynalazcę Geista, który pracuje nad metalem lżejszym od powietrza, i przez chwilę myśli o poświęceniu się nauce. Wraca jednak do Warszawy dla Izabeli. Spędza z nią czas w majątku prezesowej Zasławskiej, gdzie bywa też Kazimierz Starski – kuzyn Izabeli, z którym ona flirtuje.

W kamienicy Wokulskiego mieszka Helena Stawska z córeczką. Złośliwa baronowa Krzeszowska oskarża ją przed sądem o kradzież lalki. Na rozprawie okazuje się, że lalkę kupiono w sklepie Wokulskiego – w środku jest jego firma – i Stawska zostaje uniewinniona.

Izabela w końcu przyjmuje oświadczyny Wokulskiego. W pociągu do Krakowa on słyszy jednak, jak rozmawia ze Starskim po angielsku i lekceważąco wyraża się o nim. Wokulski wysiada w Skierniewicach i w rozpaczy kładzie się na torach. Ratuje go dróżnik Wysocki, któremu kiedyś pomógł zdobyć tę posadę.

Załamany Wokulski porzuca spółkę (sklep sprzedał Szlangbaumowi już wcześniej, bo życzyła sobie tego Izabela) i znika z Warszawy. Rzecki do końca wierzy, że przyjaciel żyje, i umiera nagle w swoim pokoju. Doktor Szuman podejrzewa, że Wokulski zginął, wysadzając dynamitem ruiny zamku w Zasławiu, ale pewności nie ma nikt. Izabela postanawia wstąpić do klasztoru. Zakończenie powieści pozostaje otwarte.