Ferdydurke – streszczenie i opracowanie

Trzydziestoletni Józio, mimo swojego wieku, nie czuje się dorosły. Pewnego dnia pojawia się u niego profesor Pimko, który po przeczytaniu jego tekstu uznaje, że powinien wrócić do szkoły. Pimko zabiera go do placówki edukacyjnej, gdzie Józio spotyka przeklinających uczniów. Za płotem czekają ich matki, które traktują ich jak dzieci. Pimko podrzuca uczniom kartkę sugerującą, że nadal są niewinni i dziecinni.

Uczniowie dzielą się na dwie grupy: „chłopaków”, którym przewodzi Miętus, oraz „chłopięta”, którym przewodzi Syfon. Józio poznaje grono pedagogiczne z dyrektorem, który jest dumny, że nauczyciele uczą wyłącznie według schematu. Trafia na lekcję polskiego prowadzoną przez profesora Bladaczkę, gdzie nauczyciel bezkrytycznie głosi, że "Słowacki wielkim poetą był". Gdy uczeń Gałkiewicz próbuje polemizować, nauczyciel nie dopuszcza do dyskusji.

Po lekcji Syfon z Miętusem umawiają się na pojedynek na miny. Podczas nudnej lekcji łaciny, która niczego nie wnosi do życia uczniów, uczniowie czekają na pojedynek. Czysto mimicznie wygrywa Syfon, jednak Miętus łamie zasady walki: obala rywala i dokonuje „gwałtu przez uszy”, wykrzykując mu do ucha wulgarne słowa, których ten nie chciał usłyszeć.

Autor wprowadza dygresję dotyczącą zarzutów wobec jego twórczości. Twierdzi, że należy wyzwolić się z formy i tworzyć tak, aby autor mógł wyrażać się przez swoje utwory. Opowiada historię o profesorze Filidorze zajmującym się syntezą i jego przeciwniku anty-Filidorze, który zajmuje się analizą. W ich konflikcie cierpi żona Filidora, za co profesor mści się na anty-Filidorze poprzez "odmianę" jego partnerki Flory Gente. Dochodzi do konfrontacji, podczas której anty-Filidor uderza Filidora w twarz. W pojedynku na broń ranione zostają żona Filidora oraz partnerka anty-Filidora. Po tym incydencie antagoniści prowadzą dalsze życie, wspominając swoją rywalizację.

Po pojedynku do sali wchodzi Pimko, który chwali chłopców za zabawę i zabiera Józia do domu Młodziaków, gdzie mieszka Zuta. Profesor opowiada Józiowi o symbolice łydek, które reprezentują nowoczesność i młodość. Chce, aby Józio zakochał się w dziewczynie. Wita ich również matka Zuty, Młodziakowa. Józio próbuje wytłumaczyć Zucie, że nie jest nowoczesny, ale nie udaje mu się z nią porozumieć. Miętus jest z nim w domu Młodziaków.

Syfon popełnił samobójstwo, nie mogąc zapomnieć słów, które Miętus wypowiedział podczas pojedynku. Józio, zauroczony Zutą, stale myśli o niej w szkole. Podczas rodzinnego obiadu rozśmiesza ojca Zuty, co wywołuje gniew jej matki. Później podgląda rodzinę w łazience, a następnie Zutę w jej pokoju. Gdy dziewczyna wychodzi, przeszukuje jej rzeczy i znajduje listy od adoratorów, w tym od profesora Pimko. Józio pisze dwa listy, naśladując charakter pisma Zuty, zapraszając Kopyrdę oraz Pimko do jej pokoju o północy.

O północy do okna puka Kopyrda, którego Zuta wpuszcza i całuje. Następnie przychodzi Pimko. Józio, podglądając sytuację, zaczyna krzyczeć, że w domu jest złodziej, a Kopyrda i Pimko chowają się w szafach. Do pokoju wchodzą rodzice Zuty. Dziewczyna udaje, że śpi. Józio otwiera pierwszą szafę, gdzie znajduje się Kopyrda, co nie wzbudza oburzenia rodziców, którzy udają nowoczesnych. Gdy otwiera drugą szafę z Pimko, ojciec inżynier wpada w gniew i wszyscy zaczynają toczyć walkę. Józio opuszcza dom Młodziaków.

Autor ponownie wprowadza dygresję, krytykując sztuczne formy literackie. Opowiada historię meczu, podczas którego mężczyźni dosiadali kobiety. Markiz de Filiberthe pyta, czy ktoś chce obrazić jego żonę, na co słyszy obelgi. Jego żona zaczyna rodzić, a on, zawstydzony, udaje się do domu.

Opuszczając dom Młodziaków, Józio spotyka Miętusa, który proponuje mu wspólne poszukiwanie parobka. Udają się na wieś, gdzie mieszkańcy zachowują się jak psy i atakują ich. Ratuje ich ciotka Józia, zabierając ich do Bolimowa, gdzie Józio był już wcześniej. Miętus znajduje tam prawdziwego parobka Walka i chce się z nim "pobratać". Każe mu się uderzyć.

Józio zamierza uciec, a Miętus chce zabrać Walka ze sobą, ale zostają nakryci. Walek zostaje oskarżony o kradzież. Miętus próbuje go ratować, co prowadzi do bijatyki i chaosu określanego jako "kupa". Józio ucieka i spotyka Zosię, która również chce opuścić Bolimowo. Bohaterowie całują się.

Narrator stwierdza, że nie ma ucieczki ani od "gęby", ani od "pupy", a przed ludźmi można schować się tylko wśród innych ludzi. Utwór kończy się słowami: "Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba!"